Το InScience παρουσιάζει μια ομιλία του Καθηγητή Επιστημολογίας της Ψυχολογίας Μανώλη Δαφέρμο.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Στην εισήγηση θα αναδειχθούν ορισμένες ιδιαιτερότητες του σημερινού μεταιχμίου στο οποίο βρίκσεται η επιστήμη με έμφαση στις προκλήσεις που συνδέονται με την εκθετική αύξηση της επιστημονικής γνώσης και τη διεθνοποίηση της επιστημονικής έρευνας. Επίσης, θα αναδειχθούν ορισμένες διαστάσεις της κρισιακής κατάστασης στην επιστήμη που εκφράζεται στην κλιμακούμενη αναντιστοιχία μεταξύ της τάσης αναπαραγωγής της επιστημονικήες γνώσης στην υπάρχουσα μορφή της, ενώ ωριμάζουν οι ανάγκες και προϋποθέσεις για ουσιαστική ανάπτυξη, ριζικό μετασχηματισμό της. Οι κρισιακές καταστάσεις κυοφορούν επιστημονικές επαναστάσεις που μετασχηματίζουν τα θεμέλια των επιστημών, τη θεωρία και τη μεθοδολογία τους.

Κεφάλαια της Ομιλίας

• 00:02:42 Χαιρετισμός – εισαγωγή
• 00:02:42 Ομιλία
• 00:46:01 Ερωτήσεις:
  • 00:47:45 ‘Ενας από τους πατέρες της Κβαντομηχανικής ο Werner Heisenberg είχε γράψει πως αυτό που τον έστρεψε προς τις θετικές επιστήμες ήταν η ανάγνωση, σε ηλικία 15 ετών, του πλατωνικού διαλόγου ΤΙΜΑΙΟΣ. Η παραγωγή πρωτότυπου επιστημονικού έργου συνδέεται με την απόκτηση μιας ευρύτερης παιδείας;
  • 00:50:37 Κατά πόσο η εκθετική αύξηση του όγκου του επιστημονικού έργου αλλάζει το χαρακτήρα της επιστημονικής εργασίας; Μπορούν να επιβιώσουν οι μεμονωμένοι ερευνητές; Μήπως οδηγούμαστε στην ανάγκη σχηματισμού πολυπρόσωπων επιστημονικών ομάδων;
  • 00:55:03 Η πρόσφατη πανδημία έδειξε μια απρόσμενη έκταση φαινομένων ανορθολογισμού και δυσπιστίας προς την επιστήμη. Ποιες είναι οι αιτίες αυτού του φαινομένου; Πως μπορεί να αντιμετωπιστεί;
  • 01:00:00 Πώς πιστεύετε ότι αξιοποιεί το κεφάλαιο την επιστημονική εργασία; Πιστεύετε ότι μια καπιταλιστική επιχείρηση που παράγει μελέτες επιστημονικές ή “πατέντες” παράγει αξία και αν ναι υπό ποιες προϋποθέσεις; Πιστεύετε ότι η τάση για “επαναληπτικότητα” και μαζική παραγωγή στη σύγχρονη επιστημονική εργασία έχει σχέση με την προσπάθεια του κεφαλαίου να την υπάγει στον νόμο της αξίας;
  • 01:04:55 Σε παλαιότερες εποχές οι μεγάλοι φιλόσοφοι είχαν βαθειά γνώση των επιτευγμάτων των θετικών επιστημών. Σήμερα κάτι τέτοιο φαίνεται να μην συμβαίνει; Για ποιο λόγο; Οι λεγόμενες ανθρωπιστικές επιστήμες ποια σχέση πρέπει να αποκαταστήσουν με τις λεγόμενες θετικές;
  • 01:13:19 Δεδομένων των ζητημάτων που αναφέρατε τα οποία εν πολλοίς συνιστούν και αντικειμενικούς περιορισμούς για έναν επιστήμονα σήμερα, ποια θα λέγατε ότι είναι τα καθήκοντα σε γενικές γραμμές, κυρίως ενός νέου επιστήμονα;
  • 01:18:56 Σε ένα μελλοντικό σοσιαλιστικό πλαίσιο βλέπετε μια γόνιμη συνθήκη για την σύνθεση των επιστημών ή μια όξυνση , σε αρχική φάση, του “καταμερισμού” των επιστημών; Αν γίνεται να θέσετε μια σειρά προϋποθέσεων για τη σύνθεση των επιστημών.
  • 01:24:31 Πιστεύετε ότι τα AI bots όπως το ChatGPT είναι ένδειξη πως λείπει η δημιουργικότητα από την σημερινή έρευνα, μιας και μπορεί μια τέτοια μηχανή να εξομοιώσει “ανθρώπινες απαντήσεις”; Θεωρείτε ότι είναι ορατός ο κίνδυνος οι μηχανές αυτές να αντικαταστήσουν τους ανθρώπους σε πολλές από τις λειτουργίες οι οποίες αυτή τη στιγμή απαιτούν ανθρώπινη εμπλοκή; Ή θα μπορούσε η έλευση αυτών των “μηχανών” και η χρησιμοποίησή τούς να δώσει στους ανθρώπους τον χρόνο να μπορέσουν να επαναπροσδιορίσουν την δημιουργικότητα τους, ακόμα και τον τρόπο σκέψης τους;
  • 01:29:47 Η επιστημονική υπερ-εξειδίκευση και κατά συνέπεια η αποσπασματική εικόνα που οι μαθητές μας αποκτούν στο σχολείο οδηγεί στη μεταφυσική αντίληψη για την “ολιστική” θεώρηση” του κόσμου; Πού στην ουσία ανακατεύονται επιστημονικές πληροφορίες και γνώσεις με σκοταδιστικές ανορθολογικές αντιλήψεις.

Ορισμένες σκέψεις και προβληματισμοί με αφορμή τη συζήτηση γύρω από τη συμμετοχή των γυναικών στην έρευνα, την προσπάθεια μείωσης των ανισοτήτων μεταξύ των φύλων στον τομέα αυτό αλλά και το λεγόμενο “φαινόμενο της γυάλινης οροφής” (glass ceiling), της συσσώρευσης, δηλαδή, των γυναικών στις χαμηλές βαθμίδες της ιεραρχίας.

Η ΓΕΝΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ

“Μα υπάρχει σήμερα ανισοτιμία;” θα αναρωτηθεί κανείς, αφού πλέον έχει αλλάξει η θέση της γυναίκας μέσα στην οικογένεια, έχει αλλάξει αρκετά και η συμπεριφορά των ανδρών, η γυναίκα εργάζεται ακόμα και σε ανδροκρατούμενους κλάδους. Τελικά έχουν κατακτήσει οι γυναίκες την ισοτιμία και τα δικαιώματά τους;

Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στατιστικά στοιχεία της Eurostat για το 2021, στο σύνολο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), στην ηλικιακή ομάδα 20-64, το ποσοστό των γυναικών που εργάζονται ανέρχεται σε 67,7% έναντι 78,5% για τους άντρες, δηλαδή το χάσμα απασχόλησης ως προς το φύλο στην αγορά εργασίας αγγίζει τις 10,8 ποσοστιαίες μονάδες [1].  Σε σχέση με το μισθολογικό χάσμα μεταξύ των φύλων, στην ΕΕ, κατά μέσο όρο, το 2016 η αμοιβή των γυναικών ήταν κατά 16% χαμηλότερη από των ανδρών [2] ενώ το 2018 το χάσμα ανερχόταν σε 19,8% [1]. Αντίστοιχα, το χάσμα συντάξεων ανερχόταν το 2021 σε 27,7% στην ΕΕ [1]. Επίσης “oι στατιστικές δείχνουν ότι οι γυναίκες υποεκπροσωπούνται σε θέσεις λήψης αποφάσεων στην πολιτική και στις επιχειρήσεις, και η αµοιβή τους εξακολουθεί να είναι κατά 16 % χαµηλότερη από την αµοιβή των ανδρών στην ΕΕ. Η βία και η παρενόχληση µε βάση το φύλο παραµένουν ευρέως διαδεδοµένα φαινόµενα” [2].

Στην Ελλάδα, το χάσμα απασχόλησης φτάνει τις 19,8 ποσοστιαίες μονάδες με μόλις 52,7% των γυναικών στην ηλικιακή ομάδα 20-64 να εργάζονται σε σχέση με 72,5% των ανδρών [1]. Και στη χώρα μας, όπως προκύπτει από τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ και του ΟΑΕΔ, παρότι τα τελευταία χρόνια έχει αυξηθεί η συμμετοχή των γυναικών στο εργατικό δυναμικό, τα πρωτεία στην ανεργία τα κρατούν σταθερά οι γυναίκες, που αποτελούν το 60% περίπου των εγγεγραμμένων ανέργων (έναντι 40% των ανδρών). Μάλιστα, η πραγματική εικόνα είναι ακόμα χειρότερη, αφού η ΕΛΣΤΑΤ εξαιρεί από τους ανέργους ακόμα και εκείνους που έχουν δουλέψει έστω και μία μόνο ώρα την εβδομάδα της καταγραφής! Επιπλέον, οι γυναίκες, έχουν σημαντικά μικρότερους μισθούς από αυτούς των ανδρών: το 2015 είχαν κατά 15% και το 2018 κατά 10,4% μικρότερους μισθούς από τους άνδρες [1]. Με βάση στοιχεία του ΕΦΚΑ για το 2019 οι γυναίκες με μισθό κάτω των 500 ευρώ είναι το 25% του συνόλου, ενώ οι άνδρες το 20%. Γενικά, καταγράφεται αυξημένη εκπροσώπηση των γυναικών σε χαμηλά αμειβόμενους κλάδους, σε θέσεις εργασίας χαμηλής ειδίκευσης και συχνά με μικρότερο ωράριο εργασίας, αλλά και μεγαλύτερα ποσοστά μακροχρόνιας ανεργίας των γυναικών.

Επίσης, όπως σημειώνεται σε μελέτη για το δημογραφικό πρόβλημα [1], “πολύ περισσότερες γυναίκες σε σχέση με τους άνδρες επιλέγουν να πάρουν διάφορες μορφές γονικής άδειας ή ακόμη και να βγουν από την αγορά εργασίας είτε για κάποιο διάστημα είτε πιο μόνιμα, λόγω των αυξημένων αναγκών ανατροφής παιδιών μετά τη γέννα, με αποτέλεσμα να έχουν χαμηλότερα ποσοστά συμμετοχής στην αγορά εργασίας, χαμηλότερες αποδοχές κατά τη διάρκεια της ζωής τους αλλά και χαμηλότερες συντάξεις (το φαινόμενο είναι γνωστό και ως ποινή της μητρότητας (motherhood penalty)). Σε όλη την ΕΕ, οι γυναίκες με μικρά παιδιά (έως 6 ετών) συμμετέχουν σε μικρότερο βαθμό στην αγορά εργασίας σε σχέση με τους άνδρες, ενώ στην Ελλάδα η διαφορά είναι πολύ πιο έντονη, με το ποσοστό απασχόλησης γυναικών ηλικίας 25-54 με παιδιά έως 6 ετών να φτάνει μόλις το 58,4% σε σύγκριση με 89,4% για τους άνδρες και 70,4% για το μέσο όρο των γυναικών στην ΕΕ. Επιπλέον, οι γυναίκες με μικρά παιδιά είναι πολύ πιο πιθανό να εργάζονται σε θέσεις μερικής απασχόλησης συγκριτικά με τους άνδρες [1].

Σε ότι αφορά τις συντάξεις, οι γυναίκες είχαν το 2015 κατά 35% μικρότερες συντάξεις από τους άνδρες, ενώ το 2021 το χάσμα στις συντάξεις μειώνεται σε περίπου 25%, μείωση που οφείλεται κυρίως στις ευρείες περικοπές συντάξεων κατά την τελευταία δεκαετία, οι οποίες επηρέασαν περισσότερο όσους λάμβαναν μεγάλες συντάξεις (δηλαδή περισσότερο τους άνδρες) [1].

Ο ΧΩΡΟΣ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

“Μήπως όμως στο χώρο της έρευνας τα πράγματα είναι διαφορετικά; Μιας και ο κλάδος βρίσκεται στην αιχμή των επιστημονικών εξελίξεων και οι εργαζόμενοι σε αυτόν είναι επιστημονικά εξειδικευμένοι, μήπως αυτό αναιρεί την ύπαρξη της γυναικείας ανισοτιμίας;” μπορεί κάποιος να σκεφτεί.. Ας δούμε ορισμένες πλευρές για το τι ισχύει σήμερα στο χώρο και ποια είναι η κατάσταση που βιώνει η εργαζόμενη στην έρευνα, ξεκινώντας με ορισμένα στοιχεία για την απασχόληση των γυναικών σε ερευνητικές δραστηριότητες σε Ελλάδα και Ευρώπη.

Όπως καταγράφεται στην έκθεση “She Figures 2018” της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την απασχόληση των γυναικών ερευνητριών στις 28 χώρες-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης αλλά και στις αντίστοιχες μελέτες του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης και της Ελληνικής Εταιρείας Γυναικών Πανεπιστημιακών (ΕΛΕΓΥΠ) για την Ελλάδα [3-7], μόλις το 1/3 όσων εργάζονται στην έρευνα είναι γυναίκες. Πιο συγκεκριμένα, το ποσοστό των γυναικών ερευνητριών στην ΕΕ των 28 ανήλθε το 2015 σε 33,4%, ενώ στην Ελλάδα οι γυναίκες ερευνήτριες αποτελούσαν περίπου το 38% του συνόλου των ερευνητών. Επιπλέον, οι όροι εργασίας των ερευνητριών είναι χειρότεροι από των ανδρών συναδέλφων τους. Για παράδειγμα, με καθεστώς μερικής απασχόλησης εργάζονταν το 2016 το 13% των ερευνητριών έναντι 8% των ερευνητών στον τομέα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ενώ οι γυναίκες που απασχολούνταν σε δραστηριότητες έρευνας και ανάπτυξης είχαν το 2014 εισόδημα 17% χαμηλότερο από αυτό των ανδρών συναδέλφων τους. Στη χώρα μας, η “ψαλίδα” μεταξύ ανδρών και γυναικών ανοίγει ακόμα περισσότερο, με τις γυναίκες στην έρευνα να έχουν εισόδημα κατά 23% χαμηλότερο από τους άνδρες ερευνητές, όταν μάλιστα η αναντιστοιχία μεταξύ των δύο φύλων στο σύνολο της ελληνικής οικονομίας κυμαίνεται περίπου στο 12,5%.

Αντίστοιχη είναι η κατάσταση και στον ακαδημαϊκό χώρο: οι γυναίκες είναι περίπου το 31% των μελών ΔΕΠ και το 21% των τακτικών καθηγητριών στα ελληνικά πανεπιστήμια.

Εξετάζοντας το δείκτη της χρηματοδότησης από ελληνικά και ευρωπαϊκά κονδύλια (χρηματοδότηση μεμονωμένων ερευνητών ή ερευνητικών ομάδων με επικεφαλής έναν «βασικό ερευνητή»), θα δούμε ότι η συμμετοχή των γυναικών στις δύο βασικότερες δράσεις του «Horizon2020» (ERC & MarieCurie Actions 2014-2018) είναι 24% και 38,4 % αντίστοιχα, σημαντικά δηλαδή μειωμένη σε σχέση με τους άντρες συναδέλφους τους [7]. Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η διακύμανση στα διάφορα επιστημονικά πεδία, καθώς οι γυναίκες φαίνεται να έχουν ισχυρή παρουσία στις λεγόμενες «ανθρωπιστικές επιστήμες» και πολύ μικρή συμμετοχή στις τεχνολογικές επιστήμες και στην επιστήμη υπολογιστών.

Προβληματισμός επίσης υπάρχει για την επαγγελματική εξέλιξη των νέων γυναικών στον ερευνητικό και ακαδημαϊκό χώρο, δεδομένου ότι και στην Ελλάδα -όπως καταγράφεται σε όλες τις εκθέσεις- τα ποσοστά απασχόλησης των γυναικών υπερτερούν των ανδρών στις χαμηλότερες ακαδημαϊκές βαθμίδες, ενώ στις υψηλότερες βαθμίδες η εικόνα αντιστρέφεται τελείως. Για παράδειγμα, παρότι η πλειοψηφία όσων φοιτούν στα ελληνικά πανεπιστήμια είναι γυναίκες (περίπου το 60% επί του συνόλου των φοιτητών), είναι εξαιρετικά χαμηλά τα ποσοστά των φοιτητριών που συνεχίζουν μετά το πέρας των σπουδών τους να εξελίσσονται επαγγελματικά και ακόμα χαμηλότερα εκείνα όσων ακολουθούν ακαδημαϊκή ή ερευνητική καριέρα. Διαπιστώνεται μάλιστα ότι, ειδικά από την περίοδο της κρίσης και έπειτα, οι γυναίκες απόφοιτοι των πανεπιστημίων έρχονται πολύ συχνότερα και πιο εμφατικά αντιμέτωπες με το φάσμα της ανεργίας σε σχέση με τους άνδρες συναδέλφους τους.

Γιατί όμως συμβαίνει αυτό; Προσπαθώντας να ερμηνεύσουμε τα όσα καταγράφονται, πρέπει καταρχήν να εξετάσουμε ποιο είναι το εργασιακό τοπίο για τις γυναίκες στην έρευνα.

Η πρώτη πλευρά αφορά τις εργασιακές σχέσεις: με δεδομένο ότι και στο χώρο της έρευνας κυριαρχούν πλέον -σε άνδρες και γυναίκες- οι ευέλικτες και ελαστικές σχέσεις εργασίας (Δελτίο Παροχής Υπηρεσιών, συμβάσεις έργου, απόδειξη δαπάνης, υποτροφία, συμβάσεις Ιδιωτικού Δικαίου Ορισμένου Χρόνου), η εργαζόμενη αντιμετωπίζει δυσκολίες, ιδιαίτερα από τη στιγμή που αρχίζει να σκέφτεται το ενδεχόμενο να γίνει μητέρα. Και μπορεί η κατάσταση στην έρευνα να μην είναι ακριβώς ίδια με άλλους χώρους ή κλάδους, π.χ. με το εμπόριο όπου η γυναίκα εμποροϋπάλληλος ξεκάθαρα προειδοποιείται να μην μείνει έγκυος γιατί θα απολυθεί, όμως και στο χώρο της έρευνας υπάρχουν χιλιάδες συμβασιούχοι με μηδαμινά έως ανύπαρκτα δικαιώματα.

Το Δελτίο Παροχής Υπηρεσιών, που αποτελεί τον κανόνα στην εργασία των νέων ερευνητών και ερευνητριών, επιτρέπει σε εργοδότες και κράτος να γλιτώνουν από άδειες και επιδόματα, αποζημίωση απόλυσης, καθορισμένα ωράρια και πληρωμή υπερωριών, αποζημιώσεις για εργατικά «ατυχήματα», φορώντας στον εργαζόμενο την ταμπέλα του «συνεργάτη». Επιπρόσθετα, οι αποδοχές είναι σημαντικά «ψαλιδισμένες» δεδομένου ότι από το ποσό της αμοιβής καταβάλλονται ΦΠΑ, φόρος παρακράτησης και ασφαλιστικές εισφορές. Το συγκεκριμένο καθεστώς εργασίας έχει οδυνηρές συνέπειες ιδιαίτερα στη ζωή των νέων γυναικών, καθώς δεν δικαιούνται άδεια εγκυμοσύνης και ανατροφής τέκνου, δεν έχουν καθορισμένο ωράριο, αντιμετωπίζουν εκτεταμένα την περιστασιακή τηλεργασία. Η μητρότητα πρακτικά δεν συνοδεύεται από κανενός είδους δικαιώματα, ούτε καν από τα ελάχιστα δικαιώματα και παροχές που προβλέπονται για τους υπόλοιπους εργαζόμενους. Για τις νέες μητέρες, για παράδειγμα, δεν προβλέπεται άδεια ούτε πριν, ούτε μετά τον τοκετό. Η μεγάλη πλειοψηφία των γυναικών ερευνητριών μένουν απλήρωτες για το διάστημα που θα απουσιάσουν από τη δουλειά τους. Ορισμένες σταματούν να εργάζονται μια εβδομάδα πριν γεννήσουν και επιστρέφουν στη δουλειά μόλις λίγες εβδομάδες μετά τον τοκετό..!

Σημαντικό πρόβλημα αποτελεί το γεγονός ότι -σε πολλές περιπτώσεις- δεν υπάρχει καμία πρόβλεψη για παύση ή παράταση των υποτροφιών για εκπόνηση διατριβής στην περίπτωση εγκυμοσύνης και τοκετού. Επιπλέον, ορισμένοι χώροι εργασίας και εργαστήρια είναι ακατάλληλα από την άποψη της έλλειψης βασικών μέτρων υγιεινής και ασφάλειας, αλλά και από την άποψη της εργονομίας, εκθέτοντας σε κίνδυνο όλους τους εργαζόμενους και ακόμη περισσότερο τις εγκυμονούσες και τις νέες μητέρες.

Εκτός από τη “ζούγκλα” των εργασιακών σχέσεων, η γυναίκα ερευνήτρια αντιμετωπίζει την έλλειψη δημόσιων και δωρεάν υπηρεσιών και υποδομών Υγείας, Πρόνοιας, απαραίτητων για τη στήριξη της οικογένειας, έλλειψη που δυσχεραίνει δραματικά την προσπάθεια μιας γυναίκας να παραμείνει στη δουλειά. Ζει καθημερινά, όπως και οι υπόλοιπες εργαζόμενες βέβαια, την τρεχάλα από τη δουλειά για να προλάβει να πάρει το παιδί από το σχολείο και την αγωνία τι θα το κάνει όταν αρρωστήσει.

Σημαντική επίδραση στις νέες ερευνήτριες έχει και η λεγόμενη «κινητικότητα», που προωθείται κατά κόρον με στόχο τη συγκέντρωση υψηλής ειδίκευσης επιστημονικού δυναμικού οπουδήποτε επιτάσσουν τα επιχειρηματικά συμφέροντα. Έτσι, η νέα επιστήμονας που θέλει να ασχοληθεί με το αντικείμενό της σπρώχνεται στο να μεταναστεύει συνεχώς από τόπο σε τόπο, κυνηγώντας τις «ευκαιρίες» που προκύπτουν πότε στη μία ήπειρο και πότε στην άλλη. Και μόλις το ερευνητικό πρόγραμμα λήξει, «φτου κι από την αρχή», θα πρέπει πάλι να βγει στη…γύρα, ψάχνοντας σε ποια χώρα, σε ποιο ερευνητικό κέντρο υπάρχει ζήτηση για την ειδικότητά της. Η ώθηση στη διαρκή κινητικότητα αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα για τις νέες ερευνήτριες που θέλουν να δημιουργήσουν οικογένεια, αλλά και για όσες έχουν ήδη κάνει οικογένεια και αναγκάζονται να μετακινούνται συνεχώς, είτε παίρνοντας μαζί τους τα παιδιά τους, είτε μεταναστεύοντας χωρίς αυτά.

Άλλη πλευρά που πρέπει να σημειωθεί είναι η σοβαρή υποχρηματοδότηση της έρευνας από τον κρατικό προϋπολογισμό που μοιραία στρέφει ερευνητές και ερευνητικές ομάδες στο κυνήγι των ερευνητικών προγραμμάτων. Το ανηλεές κυνήγι των projects υποχρεώνει ερευνητές και ερευνήτριες να αφιερώσουν ατέλειωτες ώρες στη συγγραφή προτάσεων, κάτι που επηρεάζει ιδιαίτερα τις γυναίκες καθώς ο ελεύθερος χρόνος τους -όσος δηλαδή απομένει από την ευθύνη που έχουν για τη φροντίδα της οικογένειας, των παιδιών, του σπιτιού- περιορίζεται δραματικά.

Όλα αυτά κάνουν το χώρο της έρευνας κάθε άλλο παρά «φιλικό» για τα δικαιώματα των γυναικών, οδηγώντας αρκετές νέες στο να εγκαταλείψουν την ερευνητική εργασία.

Εδώ πρέπει να αναφερθούν και οι μεγάλες δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι νέες γυναίκες, όπως και οι άντρες, από τη στιγμή που θα προσπαθήσουν να ξεκινήσουν ένα μεταπτυχιακό, ένα διδακτορικό. Ακόμα και οι πενιχρές υποτροφίες που υπήρχαν παλιότερα, σήμερα αποτελούν παρελθόν. Όποιος και όποια μπορεί, στηρίζεται σε ίδια μέσα, στη βοήθεια δηλαδή της οικογένειάς του. Κατά κανόνα, δεν υπάρχει η δυνατότητα να εργάζεται παράλληλα καθώς από τους υποψήφιους διδάκτορες απαιτείται πλήρης και αποκλειστική απασχόληση. Πολύ διαδεδομένο είναι επίσης και το καθεστώς του άμισθου, όχι μόνο σε επίπεδο υποψηφίων διδακτόρων, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμα και μεταδιδακτόρων, με το επιχείρημα της “γέφυρας” μεταξύ των διαφόρων προγραμμάτων. Στο φόντο αυτό, μπορεί να εξηγηθεί γιατί ένα μεγάλο ποσοστό των νέων γυναικών βρίσκει την πόρτα της επαγγελματικής ενασχόλησης με την έρευνα κλειστή.

ΔΙΑΚΗΡΥΞΕΙΣ & ΣΤΟΧΟΙ

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, ωστόσο, διακηρύσσει σταθερά το στόχο της αύξησης της συμμετοχής των γυναικών στον τομέα της έρευνας. Οργανώνει καμπάνιες και εκστρατείες που απευθύνονται κυρίως σε νέες γυναίκες, προβάλλει πρωτοβουλίες βράβευσης και ανάδειξης γυναικών που διακρίνονται σε τομείς της έρευνας και της επιστήμης. Κατά πόσο όμως ανταποκρίνονται όλα αυτά στα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι εργαζόμενες στην έρευνα;

Καταρχήν σε καμία από αυτές τις παρεμβάσεις δεν υπάρχει αναφορά στο «Γολγοθά» που ζει η εργαζόμενη στην έρευνα. Είναι χαρακτηριστικό πως οι διαπιστώσεις της ΕΕ καταλήγουν στην ανάγκη για «συμφιλίωση της οικογενειακής και της επαγγελματικής ζωής», επαναλαμβάνοντας στις ερευνήτριες όσα λένε σε όλες τις εργαζόμενες: ότι είναι δηλαδή ατομική μας υπόθεση και ευθύνη να «συνδυάσουμε» τις απαιτήσεις της δουλειάς και της οικογένειας. Ακριβώς γιατί η ανάπτυξη δημόσιων και δωρεάν κοινωνικών υποδομών και υπηρεσιών, με βάση τις σύγχρονες ανάγκες της εργαζόμενης γυναίκας, της ερευνήτριας, για την προστασία της μητρότητας αποτελεί κόστος τόσο για τους εργοδότες όσο και για το κράτος.

Όμως αυτό που έχει σήμερα ανάγκη η εργαζόμενη είναι το mentoring και τα σεμινάρια επιχειρηματικότητας ή ένα δίκτυο που θα τη στηρίζει ολόπλευρα; Θα ήταν άραγε ίδια τα ποσοστά της γυναικείας παρουσίας στην έρευνα αν η μητέρα εργαζόμενη δεν έπρεπε να τρέξει να πάρει τα παιδιά της από το σχολείο ή να κρατήσει τα μωρά της που δεν έγιναν δεκτά στον παιδικό σταθμό; Με άλλα λόγια, θα ήταν ίδια η κατάσταση αν μέσα από ένα δίκτυο δημόσιων και δωρεάν υποδομών εξασφαλιζόταν στήριξη της οικογένειας και των παιδιών και ελάφρυνση των μητέρων από τα πολλαπλά βάρη που καλούνται να σηκώσουν; Μάλλον όχι..

Τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν οι πρωτοβουλίες τόσο της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσο και των κυβερνήσεων για τις γυναίκες: δράσεις για την αύξηση της γυναικείας απασχόλησης και τη “γυναικεία επιχειρηματικότητα”, προγράμματα για την “εναρμόνιση επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής”, καμπάνιες για τις “ίσες ευκαιρίες αντρών και γυναικών” κ.α.

Τι κρύβεται όμως πίσω από τους τίτλους; Πρόκειται για αληθινό ενδιαφέρον για τα δικαιώματα των γυναικών;

Οι απαντήσεις βρίσκονται στα δικά τους λόγια:

-“Σύμφωνα με εκτίμηση του 2013, το χάσμα στα ποσοστά απασχόλησης μεταξύ ανδρών και γυναικών κοστίζει στην οικονομία της ΕΕ 370 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως” [2]

-“Βάσει πρόβλεψης του 2017 για τα 28 κράτη-μέλη, η προώθηση της ισότητας των φύλων θα μπορούσε να αποφέρει 10,5 εκατομμύρια νέες θέσεις εργασίας έως το 2050 και να ενισχύσει την οικονομία της ΕΕ κατά 1,95 έως 3,15 τρισεκατομμύρια ευρώ”[2]

– “Εάν οι γυναίκες της Ευρώπης απασχολούνταν στο χώρο της ψηφιακής οικονομίας εξίσου με τους άνδρες, το Ευρωπαϊκό Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν θα αυξανόταν ετησίως κατά 9 δις ευρώ” αναφέρεται στην τοποθέτηση της πρώην Γ. Γραμματέα για την Ισότητα των Φύλων στην Επιτροπή Γυναικών του Ευρωκοινοβουλίου

– “η ενίσχυση των πολιτικών ισότητας στην απασχόληση θα αποφέρει 12τρις δολάρια στο παγκόσμιο ΑΕΠ” σύμφωνα με έρευνα που πραγματοποίησε η εταιρεία McKinsey.

Γι αυτό λοιπόν κόπτονται τόσο για την αύξηση της απασχόλησης των γυναικών.

Leaky pipeline & Glass ceiling

Πολλά άρθρα και αναλύσεις μιλούν για την επιστήμονα-ακαδημαϊκό που δε μπορεί να ξεφύγει από το φαινόμενο του “leaky pipeline”, της διαρροής δηλαδή γυναικών κατά την πορεία της ακαδημαϊκής σταδιοδρομίας, αναφέροντας παράλληλα ότι “η ΕΕ εργάζεται για να βοηθήσει τις γυναίκες να σπάσουν τη γυάλινη οροφή (glass ceiling)”, τη συσσώρευση, δηλαδή, των γυναικών στις χαμηλότερες βαθμίδες.

Είναι γεγονός ότι στην πυραμίδα της ερευνητικής ιεραρχίας (υποψήφιος διδάκτορας, μεταδιδάκτορας, ερευνητής Γ΄, ερευνητής Β΄, ερευνητής Α΄- αντίστοιχα  μέλος ΔΕΠ) οι γυναίκες παρουσιάζουν μεγαλύτερη μείωση από τους άντρες, με αποτέλεσμα στην κορυφή να βρίσκονται λίγες, ελάχιστες σε θέσεις προέδρων, κοσμητόρων και πρυτάνεων [7]. Όμως, η ανέλιξη στην ερευνητική ιεραρχία είναι μια διαδικασία με πολλά εμπόδια, που εκφράζονται ακόμα πιο έντονα στις γυναίκες. Ως κρίσιμη καμπή αναδεικνύεται η μεταδιδακτορική περίοδος, καθώς συνήθως στη φάση αυτή η γυναίκα έρχεται αντιμέτωπη με το δίλημμα: μπορείς να πάρεις λίγη άδεια και να μειώσεις για μια περίοδο την παραγωγικότητά σου ή να αναβάλεις την απόκτηση παιδιών με την ελπίδα να αποκτήσεις μια μόνιμη θέση (καθηγήτριας/ερευνήτριας βαθμίδας).

Συνήθως, το πρόβλημα εντοπίζεται στα στερεότυπα και τις προκαταλήψεις, ενώ ως λύση προβάλλεται η εισαγωγή και θεσμοθέτηση διαδικασιών και πρωτοκόλλων «διαφάνειας». Ακόμα κι όταν η μητρότητα αναγνωρίζεται ως βασικός παράγοντας που συντελεί στην υποεκπροσώπηση των γυναικών, και πάλι ενοχοποιούνται τα «στερεότυπα» που αναθέτουν τη φροντίδα της οικογένειας κατά κύριο λόγο στις γυναίκες.

Όσο για τις λύσεις που προτείνονται, για τη λειτουργία δωματίων θηλασμού και τη συμμετοχή σε επιστημονικά συνέδρια με τη συνοδεία της…νταντάς, είναι φανερό ότι ούτε μπορούν να λύσουν το πρόβλημα, ούτε απευθύνονται σε όλες τις εργαζόμενες. Τελικά, μέσα από το παραπάνω πρίσμα κρύβεται το γεγονός ότι στο έδαφος των εργασιακών σχέσεων που επικρατούν, αλλά και της έλλειψης δημόσιων και δωρεάν υπηρεσιών για τη φροντίδα της οικογένειας, η ερευνήτρια που γίνεται μητέρα κινδυνεύει να αποκοπεί από τη δουλειά και την εξέλιξή της.

Οι γυναίκες που εργάζονται σε κλάδους ανάπτυξης τεχνολογίας, έρχονται αντιμέτωπες με τον τρόπο που αναπτύσσονται η καινοτομία και η νέα γνώση. Στον τομέα της έρευνας, η πρόοδος, γενικά και ατομικά, γίνεται μέσα σε έναν αδυσώπητο ανταγωνισμό (μεταξύ εταιρειών, ερευνητικών ομάδων, καθηγητών), έναν ανταγωνισμό που «μεταφέρεται» και στο πλαίσιο του χώρου εργασίας. Οι ερευνητές εργάζονται σε συνθήκες που απαιτούν συνεχή παρακολούθηση των επιστημονικών εξελίξεων και πολύ εντατική δουλειά. Οι γυναίκες αντιμετωπίζουν νέα εμπόδια, καθώς σε αυτήν την «αρένα», η μητρότητα εκ των πραγμάτων τις βγάζει εκτός μάχης τουλάχιστον για κάποιο χρονικό διάστημα και τελικά αντιμετωπίζεται ως «βαρίδι» στην κούρσα του ανταγωνισμού.

ANTI ΕΠΙΛΟΓΟY

Σήμερα όμως, που υπάρχει τόσο μεγάλη πρόοδος της επιστήμης, της έρευνας και της τεχνολογίας, υπάρχουν όλες οι δυνατότητες που μπορούν να εξασφαλίσουν μια ζωή όπως αξίζει σε εμάς και τα παιδιά μας: να έχουμε όλες μόνιμη και σταθερή εργασία, με ολόπλευρη προστασία της μητρότητας από το κράτος, με ελεύθερο χρόνο που θα τον αξιοποιούμε δημιουργικά και θα μπορούμε να συμμετέχουμε στην κοινωνική δράση. Απέναντι σε όσους καταδικάζουν τις γυναίκες στην ανεργία και τη μερική απασχόληση, τη δουλειά χωρίς δικαιώματα, τη ζωή-λάστιχο, μόνη απάντηση είναι ο κοινός αγώνας ανδρών και γυναικών για τη διεκδίκηση των δικαιωμάτων μας και την κάλυψη των σύγχρονων αναγκών μας, για τη ζωή που μπορούμε σήμερα να έχουμε. Γιατί δίπλα στην ανάγκη να διασφαλίζεται η δυνατότητα των γυναικών να εργάζονται στον τομέα της έρευνας, είναι εξίσου σημαντικό ζήτημα η έρευνα να υπηρετεί τις ανάγκες τους, να βελτιώνει τη ζωή τη δική τους και των οικογενειών τους. Και φυσικά αυτό προϋποθέτει μεγαλύτερη συμμετοχή και δραστηριοποίηση των γυναικών που εργάζονται στα ερευνητικά κέντρα στα αντίστοιχα σωματεία και τους συλλόγους, αλλά και στο ριζοσπαστικό γυναικείο κίνημα, ώστε να αναπτύσσεται διεκδίκηση και αγώνας για τη ζωή που μας αξίζει. Την ίδια στιγμή, είναι σημαντικό οι αντίστοιχοι σύλλογοι και τα σωματεία να αγκαλιάζουν και να στηρίζουν ολόπλευρα τις γυναίκες ερευνήτριες, να σκύβουν στα προβλήματά τους και να διεκδικούν συλλογικά λύσεις, να παίρνουν πολύμορφες πρωτοβουλίες.

ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ

Η Συντακτική Επιτροπή του InS ευχαριστεί θερμά τον εικαστικό Χρήστο Αλαβέρα, από τη Θεσσαλονίκη, για την δημιουργία της κεντρικής εικόνας του άρθρου.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

[1] Ίδρυμα Οικονομικών & Βιομηχανικών Ερευνών, Δημογραφικό πρόβλημα στην Ελλάδα: Προκλήσεις και προτάσεις πολιτικής, Ιούνιος 2022
[2] https://op.europa.eu/webpub/com/factsheets/women/el/
[3] She Figures 2018, Γενική Διεύθυνση Έρευνας και Καινοτομίας Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Δημοσίευση 11/3/2019, https://publications.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/9540ffa1-4478-11e9-a8ed-01aa75ed71a1/language-en
[4] https://metrics.ekt.gr/women-rd
[5] http://www.ekt.gr/el/news/22996
[6] http://www.ekt.gr/el/news/23322
[7] Δανάη Πλα-Καρύδη, Πλευρές της ανισοτιμίας στις γυναίκες ερευνήτριες, https://www.rizospastis.gr/page.do?publDate=13/2/2021&id=18156&pageNo=27

Το InScience παρουσιάζει μια συνέντευξη με τον Πολυχρόνη Πατάπη.

Η νευροτεχνολογία είναι η τεχνολογία που διασυνδέεται απευθείας με το νευρικό σύστημα για την παρακολούθηση ή τη ρύθμιση της νευρικής δραστηριότητας. Μπορεί να αλλάξει συθέμελα τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος κατανοεί και αλληλεπιδρά με τον κόσμο γύρω του. Μπορεί να βελτιώσει δραστικά τη ζωή του. Παράλληλα όμως, εγείρει προβληματισμούς δεοντολογίας, ηθικής και κοινωνικοοικονομικής φύσης, ιδίως για τους μη προνομιούχους και τους περιθωριοποιημένους. Πώς μπορούν οι αναδυόμενες νευροτεχνολογίες να επηρεάσουν αρνητικά την κοινωνία και τα άτομα από τις μη προνομιούχες και περιθωριοποιημένες ομάδες; Ο στόχος αυτού του άρθρου είναι να ενημερώσει το κοινό σχετικά με τους κινδύνους της νευροτεχνολογίας για την κοινωνία και τα πιο ευάλωτα μέλη της, εάν αυτή υιοθετηθεί εκτός κατάλληλου ρυθμιστικού πλαισίου.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Φανταστείτε έναν κόσμο όπου οι εταιρείες γνωρίζουν ακριβώς τι θα αγοράσετε, επειδή διαβάζουν απευθείας τον εγκέφαλό σας. Συλλέγουν τα δεδομένα του εγκεφάλου σας και τα αποθηκεύουν στις τράπεζες δεδομένων τους. Φανταστείτε ένα μέλλον όπου η αστυνομία διαβάζει συνεχώς τους εγκεφάλους των ανθρώπων και βαθμολογεί τις κοινότητες με βάση τα εγκεφαλικά δεδομένα στο όνομα της πρόληψης κινδύνου. Μπορεί ακόμη και να ρυθμίσει την εγκεφαλική δραστηριότητα ενός πιθανού εγκληματία για να καθυστερήσει ή να μειώσει την πιθανότητα ενός εγκλήματος. Φανταστείτε ότι δεν μπορείτε να ξεφύγετε από αυτόν τον κόσμο επειδή δεν μπορείτε να αποσυνδέσετε τη διεπαφή εγκεφάλου-υπολογιστή (brain-computer interface) χωρίς να έχετε αρνητικές επιπτώσεις στον εργασιακό σας χώρο και την κοινωνική σας ζωή. Στο βιογραφικό σας σημείωμα αναφέρετε ότι είστε ενισχυμένος με νευροτεχνολογία (neurotechnology-enchanced). Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο σας προσέλαβαν. Άλλωστε, κάνατε μεγάλες περικοπές στις ανάγκες σας, ακόμα και στον τομέα της υγείας, για να αποκτήσετε τη συγκεκριμένη αναβάθμιση. Επίσης, η συνάντηση του Σαββατοκύριακου με τους φίλους σας είναι μια εικονική συνάντηση με δραστηριότητες που απαιτούν τη διεπαφή εγκεφάλου-υπολογιστή.

Ένα τέτοιο μέλλον δεν είναι σενάριο ταινίας επιστημονικής φαντασίας αλλά γίνεται πραγματικότητα.

Τα τελευταία χρόνια, η ανθρωπότητα έχει αρχίσει να ρίχνει φως στο πλέον δυσπρόσιτο και αινιγματικό μέρος του ανθρώπινου σώματος: τον εγκέφαλο. Στον πυρήνα αυτής της συνεχιζόμενης επιστημονικής επανάστασης, βρίσκεται και η νευροτεχνολογία, καθώς είναι αυτή που επιτρέπει την απευθείας σύνδεση με το νευρικό σύστημα για την παρακολούθηση και τη ρύθμιση της νευρικής δραστηριότητας. Η νευροτεχνολογία μας βοηθά να κατανοήσουμε την εγκεφαλική λειτουργία όλων των ειδών και αναμένεται να μας βοηθήσει να βελτιώσουμε τις αισθητηριακές και γνωστικές μας λειτουργίες με τρόπους που δεν θα μπορούσαμε να φανταστούμε στο παρελθόν. Οδηγεί σε εφαρμογές που αλλάζουν τις εκφάνσεις της ζωή μας, από την εργασία και την εκπαίδευση μέχρι την επικοινωνία και την ψυχαγωγία. Στον τομέα της υγείας αναμένονται θαύματα. Πολλές εταιρείες ήδη (όπως η Neurable, η Neuralink, η MindX και η Emotiv) επενδύουν στη νευροτεχνολογία με σημαντικές προόδους σε σχετικές εφαρμογές όπως η νευροπροσθετική (neuroprosthetics), η νευρο-πληκτρολόγηση, οι διεπαφές εγκεφάλου-υπολογιστή υψηλού ρυθμού δεδομένων (high data rate brain-computer interfaces) και το νευρο-παιχνίδι (neurogaming) (Hackl, 2020).

Ασφαλώς, η ανάλυση του τεράστιου όγκου των πολύπλοκων εγκεφαλικών δεδομένων που η νευροτεχνολογία επεξεργάζεται δεν θα μπορούσε να γίνει μόνο με τα παραδοσιακά υπολογιστικά μέσα. Η μηχανική μάθηση είναι η επιστήμη που αναπτύσσεται παράλληλα και υποστηρίζει αυτήν την επεξεργασία. Η μηχανική μάθηση επιτρέπει στη μηχανή να μαθαίνει και να αυτο-εξελίσσεται (self-evolving) με τη χρήση δεδομένων προς τη βέλτιστη εξυπηρέτηση στόχων. Επιτρέπει τη δημιουργία αυτόνομων συστημάτων και διαδικασιών [1]. Η αυτονόμηση διαφοροποιείται ποιοτικά από την αυτοματοποίηση στο ότι υλοποιεί/εμπεριέχει ένα επιπλέον επίπεδο κίνησης, εκείνο της αυτo-εξέλιξης (Panagopoulos, 2020). Ο ακριβής τρόπος που τα αυτόνομα συστήματα λύνουν τα προβλήματα είναι συνήθως αδύνατον να κατανοηθεί από τους ίδιους τους δημιουργούς τους [2].

Με τη νευροτεχνολογία επέρχεται η σύζευξη του ανθρώπου με μια ολοένα και πιο αυτόνομη μηχανή. Αυτή η αναδυόμενη σχέση, όπου τα δύο μέρη αναπτύσσονται σε άμεση αλληλεπίδραση, εντείνει τα υφιστάμενα και γεννά νέα ηθικά, φιλοσοφικά και κοινωνικοοικονομικά ζητήματα.

ΟΙ ΚΙΝΔΥΝΟΙ

Οι εξελίξεις της τελευταίας δεκαετίας στη διαφήμιση, στην εφαρμοσμένη ψυχολογία και στον κλάδο των μεγαδεδομένων (big-data science) έχουν κάνει ιδιαίτερα αποτελεσματική την προπαγάνδα καθώς και τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης. Πολύ πρόσφατα, το σκάνδαλο της Cambridge Analytica ανέδειξε, πως τα δεδομένα των χρηστών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να χρησιμοποιηθούν για στοχευμένες πολιτικές διαφημίσεις (Berghel, 2018). Πολλές έρευνες έχουν καταδείξει την αποτελεσματικότητα τέτοιων πρακτικών (Robertson, 2018). Η διαφήμιση σήμερα χρησιμοποιεί μεγάλο όγκο δεδομένων, ακριβή εργαλεία μέτρησης και τη μηχανική μάθηση για να πετύχει το βέλτιστο αποτέλεσμα. Ακόμα και η ανεπαίσθητη κίνηση των ματιών του χρήστη, χρησιμοποιείται από τους αλγόριθμους μηχανικής μάθησης, οι οποίοι μπορούν να μαθαίνουν να κεντρίζουν το ενδιαφέρον του (Higgins, Leinenger, & Rayner, 2014). Οι άνθρωποι κατηγοριοποιούνται με βάση το ίχνος που αφήνουν στον κυβερνοχώρο. Στο Facebook, στο WeChat, στο YouTube, στο TikTok, στο LinkedIn και σε άλλα κοινωνικά μέσα, καθώς και σε μηχανές αναζήτησης όπως στη Google, στη Yahoo και στη Baidu οι χρήστες αφήνουν χρήσιμα δεδομένα. Οι πλέον επιτυχημένες διαφημίσεις για τη συγκεκριμένη κατηγορία χρηστών επιλέγονται και προβάλλονται (Zuboff, 2019). Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά και πολλά άλλα προϊόντα που αποσκοπούν στο να κρατήσουν δεσμευμένη την προσοχή του χρήστη, χρησιμοποιούν μια σειρά από τεχνικές εφαρμοσμένης ψυχολογίας για το σκοπό αυτό, διαμορφώνοντας τη συμπεριφορά του χρήστη χωρίς αυτό να γίνεται άμεσα αντιληπτό από τον ίδιο (Lindström, 2021). Ο κυβερνοχώρος προσομοιάζει όλο και περισσότερο ένα ψηφιακό «Skinner box» όπου τη θέση των ποντικιών έχουν πάρει οι χρήστες και τη θέση του τυριού έχει πάρει η επόμενη ενδιαφέρουσα ανάρτηση, το επόμενο ενδιαφέρον βίντεο ή κάποια αντίδραση (reaction) (Robertson, 2018). Ο εθισμός στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχει ανακύψει ως σημαντικό ζήτημα (Ryan, 2014).

Η νευροτεχνολογία μπορεί να ενισχύσει τη διαφήμιση και την εφαρμοσμένη ψυχολογία και επομένως, την προπαγάνδα και τη χειραγώγηση. Η χρήση των δεδομένων εγκεφαλικής δραστηριότητας θα επιτρέψει στους αλγόριθμους της μηχανικής μάθησης να ανακαλύψουν το βέλτιστο τρόπο ώστε να επηρεάζουν το κοινό (Skriabin et al., 2021). Για παράδειγμα,  θα μπορούν να ανιχνεύσουν ποιες εικόνες και ήχοι πυροδοτούν συγκεκριμένα συναισθήματα ή αναμνήσεις. Το ίχνος που οι χρήστες νευροτεχνολογίας θα αφήνουν στον κυβερνοχώρο, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη βέλτιστη κατηγοριοποίησή τους και την επιλογή των πλέον στοχευμένων μηνυμάτων. Πολλές εταιρείες, ήδη, προσφέρουν υπηρεσίες «neuromarketing», με χρήση εφαρμογών νευροτεχνολογίας [3]. Άνθρωποι, που δεν είναι ενημερωμένοι και δεν έχουν αναπτύξει άμυνες, μπορεί να γίνουν, χωρίς να το συνειδητοποιούν, θύματα και θύτες σε ένα παιχνίδι εξουσίας και εκμετάλλευσης.

Τα τελευταία χρόνια, οι εξελίξεις στην μηχανική μάθηση και στον κλάδο των μεγαδεδομένων έχουν φέρει αλλαγές στο χώρο της διακυβέρνησης και της αστυνόμευσης και έχουν γεννήσει ηθικά και κοινωνικοοικονομικά ζητήματα. Πρόσφατα, η σύμπραξη γνωστής εταιρίας έξυπνων κουδουνιών με αστυνομικά τμήματα στις ΗΠΑ, για τη χρήση των συσκευών και την επίβλεψη του χώρου, έχει γεννήσει ζητήματα υπέρμετρης επιτήρησης και παραβίασης των προσωπικών δεδομένων (Harwell, 2019). Το ίδιο ισχύει για την τεχνολογία αναγνώρισης προσώπου και τη χρήση της από τις αστυνομικές αρχές (Conger, Fausset & Kovaleski, 2019). Μόλις πριν ένα χρόνο, η μηχανική μάθηση κατάφερε να αναγνωρίσει τις πολιτικές πεποιθήσεις ανθρώπων, από απλές καθημερινές φωτογραφίες τους, με μεγάλη ακρίβεια (Kosinski, 2021). Στην Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας, το σύστημα κοινωνικών πόντων (social credit system), επεκτείνει το σύστημα πόντων πιστοληπτικής ικανότητας (credit score system), ώστε οι εταιρίες, οι κρατικοί φορείς και οι πολίτες να επιτηρούνται και να αξιολογούνται σε σχέση με την αξιοπιστία τους. Πέρα από τα οφέλη, το σύστημα αυτό έχει γεννήσει ανησυχίες (Donnelly, 2022). Οι αποκαλύψεις του πρώην συνεργάτη της εθνικής υπηρεσίας ασφαλείας των ΗΠΑ Έντουαρντ Τζόζεφ Σνόουντεν, σχετικά με μια σειρά από μυστικές συμφωνίες και προγράμματα χωρών όπως οι ΗΠΑ, η Μεγάλη Βρετανία, ο Καναδάς και η Νέα Ζηλανδία, για τη μαζική παρακολούθηση πολιτών, έχουν προκαλέσει αντιδράσεις (Pfluke, 2019).

Με τη βοήθεια της νευροτεχνολογίας, οι παραπάνω λειτουργίες μπορούν δυνητικά να λάβουν τη μορφή νευρο-επιτήρησης και συμμόρφωσης, ή και νευρο-συμμόρφωσης σε ένα δυστοπικό σενάριο, στο πλαίσιο μιας αυτόνομης ή ημιαυτόνομης κυβερνοκρατικής (cyberstate) οντότητας. Σε περιοχές με έντονα συστημικά προβλήματα, οι συνέπειες μπορεί να είναι καταστροφικές. Όπου τα ανθρώπινα δικαιώματα καταπατώνται, οι πολίτες μπορεί να παίζουν το ρόλο του πειραματόζωου.

Η επενέργεια στην εγκεφαλική δραστηριότητα μέσω συσκευών νευροτεχνολογίας εγείρει ζητήματα ταυτότητας και αυτενέργειας του ατόμου. Το ζήτημα της ταυτότητας του ατόμου τίθεται σε νέα βάση, πυροδοτώντας θερμό διάλογο. (Η προβληματική είναι γνωστή στην Αγγλική βιβλιογραφία ως «identity and neuroethics» (Roskies, 2016)). Η εγκεφαλική λειτουργία είναι θεμελιωδώς συνδεδεμένη με την έννοια της ταυτότητας του ατόμου. Σε πλείστες χώρες, ο εγκεφαλικός θάνατος χρησιμοποιείται ως δείκτης νομικού θανάτου (Chandler, Harrel & Potkonjak, 2019).

Οι συσκευές νευροτεχνολογίας που ρυθμίζουν την εγκεφαλική δραστηριότητα, έχουν δώσει ενδείξεις πως προκαλούν παρελκόμενες μεταβολές στα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας. Για παράδειγμα, τα εμφυτεύματα βαθιάς εγκεφαλικής διέγερσης τα οποία χρησιμοποιούνται στην αντιμετώπιση καταστάσεων υγείας, όπως η νόσος του Πάρκινσον, έχουν κατηγορηθεί πως προκαλούν αύξηση της παρορμητικότητας (Pham et al., 2015). Τέτοιες παρατηρήσεις, με τη σειρά τους, έχουν εγείρει ανησυχίες σχετικά με τη νομική ευθύνη στην ατυχή περίπτωση παράνομων πράξεων. Οι ομάδες και οι κοινότητες που υφίστανται ήδη διακρίσεις θα δυσκολευτούν πιθανόν να αποδείξουν τη νευροτεχνολογία ως παράγοντα που μπορεί να έχει συμβάλλει σε τέτοια εγκλήματα. Φυσικά, κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει και την περίπτωση χακαρίσματος συσκευών νευροτεχνολογίας στο μέλλον. Οι ασθενέστεροι οικονομικά και οι μη επιδοτούμενοι ενδέχεται να μην έχουν πρόσβαση στις τελευταίες και πλέον θωρακισμένες τεχνολογίες.

Γενικότερα, η μη ισότιμη πρόσβαση στα προϊόντα και στις εξελίξεις της νευροτεχνολογίας θα διευρύνει το χάσμα πλούσιων και φτωχών σε παγκόσμιο και σε τοπικό επίπεδο. Η παύση κάποιας εφαρμογής νευροτεχνολογίας, λόγω βλάβης, κλοπής ή ακόμα και λήξης της συνδρομής, θα εκλαμβάνεται ως απώλεια μέρους της λειτουργίας του σώματος, με πολυδιάστατες επιπτώσεις για το άτομο. Πρόσφατα, γνωστή εταιρία νευροτεχνολογίας σταμάτησε να κατασκευάζει και να υποστηρίζει προϊόντα βιονικής όρασης τα οποία είχαν βελτιώσει τη ζωή σε πολλούς ανθρώπους. Άνθρωποι που βρέθηκαν ξανά στο σκοτάδι προσπάθησαν να επισκευάσουν μόνοι τους τις συσκευές με μεταχειρισμένα κομμάτια που προμηθεύτηκαν από το διαδίκτυο (Strickland, 2022). Η βέλτιστη χρήση των απαιτητικότερων εφαρμογών της νευροτεχνολογίας μπορεί να επιτυγχάνεται με τη συνεργασία εύπλαστων εγκεφάλων. Ενήλικες που δεν είχαν την τύχη να έχουν πρόσβαση σε αυτές τις εφαρμογές στην νεαρή τους ηλικία είναι πιθανόν να μην μπορούν να αποδώσουν τα βέλτιστα.

Οι εφαρμογές της νευροτεχνολογίας θα υιοθετούνται με ενθουσιασμό και άμεσα από αυτούς που μπορούν να τις αγοράσουν και να βελτιώνουν τις δυνατότητές τους [4]. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε άκριτη αποδοχή και υιοθέτηση. Σε αντιδιαστολή με τα περισσότερα ανταγωνιστικά αθλήματα, όπου οι κανονισμοί απαγορεύουν τη χρήση βελτιωτικών απόδοσης, δεν γίνεται το ίδιο για τον άνθρωπο γενικότερα που κινείται στον εργασιακό και κοινωνικό χώρο. Η καλύτερη του έκδοση, με τη βοήθεια της νευροτεχνολογίας, θα είναι και η πλέον ανταγωνιστική (Cinel, Valeriani & Poli, 2019). Τα λεγόμενα φάρμακα βελτίωσης της γνωστικής λειτουργίας (cognition-enhancing drugs) έχουν ήδη κατακτήσει τις πλέον ανταγωνιστικές εργασιακές θέσεις.

Αξίζει εδώ να αναφερθεί πως από την εξερεύνηση του διαστήματος μέχρι την ιατρική έρευνα, η ανθρωπότητα χρωστάει πολλά στους τετράποδους φίλους της. Λόγω της πολυπλοκότητας του εγκεφάλου τους η έρευνα στη νευροτεχνολογία πολλές φορές απαιτεί τη χρήση πρωτευόντων θηλαστικών (εκτός του ανθρώπου) ως πειραματόζωα. Τα ηθικά όρια αυτής της έρευνας διχάζουν την κοινή γνώμη και την επιστημονική κοινότητα [5].

ΤΟ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΣΗΜΕΡΑ

Η νευροτεχνολογία θα επηρεάσει την κοινωνία παγκόσμια και ριζικά, ωστόσο δεν υπάρχει σχεδόν κανένα ρυθμιστικό πλαίσιο (Cocito & Hert, 2021). Το Άρθρο 18 του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα ορίζει ότι “κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα στην ελευθερία σκέψης, συνείδησης και θρησκείας. Αυτό το δικαίωμα περιλαμβάνει την ελευθερία να αλλάζει τη θρησκεία του και τις πεποιθήσεις του και την ελευθερία να εκδηλώνει τη θρησκεία ή την πεποίθησή του, ατομικά ή από κοινού με άλλους, δημόσια ή ιδιωτικά μέσω της λατρείας, πράξεων ιεροτελεστίας, πρακτικής και διδασκαλίας” (UN General Assembly 1948). Ωστόσο, αυτή η διακήρυξη δεν αναφέρεται στην νευροτεχνολογία. Σε επίπεδο κρατών, η Χιλή αποτελεί εξαίρεση, καθώς έγινε πρόσφατα η πρώτη και μοναδική χώρα στο κόσμο που ψήφισε νομοθεσία για τη ρύθμιση της χρήσης της νευροτεχνολογίας (Strickland & Gallucci, 2022). Το νομικό πλαίσιο για τη χρήση πρωτευόντων θηλαστικών και γενικότερα των ζώων ως πειραματόζωα στην έρευνα της νευροτεχνολογίας είναι ελλιπές σε διεθνές επίπεδο (Johnson et al., 2020)

Όσο η νευροτεχνολογία θα αναπτύσσεται οι εφαρμογές της θα απαιτούν έναν όλο και μεγαλύτερο όγκο δεδομένων, περισσότερη υπολογιστική ισχύ και πόρους, και πιθανότατα μεγαλύτερο αριθμό χρηστών. Ο τομέας ενδέχεται να υποπέσει στην οικονομική παγίδα που αφορά συνήθως τον τεχνολογικό τομέα: ο νικητής τα παίρνει όλα. Έτσι μπορεί να μετασχηματιστεί σε “τεχνο-φυσικο” ολιγοπώλιο ή μονοπώλιο. Οι εταιρίες νευροτεχνολογίας δεν μπορούν να αφεθούν να ορίσουν ανεξέλεγκτα το πλαίσιο υιοθέτησης της τεχνολογίας αυτής.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Βρισκόμαστε στη μέση ενός συνεχιζόμενου θεμελιώδους τεχνολογικού μετασχηματισμού με την ανάδυση μιας αυτόνομης οντότητας που βασίζεται πάνω σε έναν όλο και πιο ουσιωδώς συνδεδεμένο (integrated) και αυτοματοποιημένο κόσμο. Το θέμα αναλύετε διεξοδικά στην βιντεοσκοπημένη παρουσίαση: Η άνοδος της ευφυούς παραγωγής (RIPCON) (Panagopoulos, 2020). Ιδιαίτερα μετά την πρώτη βιομηχανική επανάσταση η τεχνολογική πρόοδος βαίνει επιταχυνόμενη. Οι πανδημίες, οι καταστροφές και τα έντονα φυσικά γεγονότα συνήθως λειτουργούν ως επιταχυντές της κοινωνικής αλλαγής (βλ. το τέλος της εποχής των παγετώνων και τη νεολιθική επανάσταση, την κρίση του δέκατου τέταρτου αιώνα και την πτώση της φεουδαρχίας). Η τρέχουσα πανδημία έχει ήδη λειτουργήσει ως επιταχυντική δύναμη του τεχνολογικού μετασχηματισμού (McKinsey and Company, 2020). Η ευρεία υιοθέτηση της νευροτεχνολογίας είναι μάλλον πιο κοντά από ό,τι μπορεί να νομίζει κανείς.

Λέγεται ότι μετά την πρώτη βιομηχανική επανάσταση, ο άνθρωπος έγινε κομμάτι της μηχανής (Marx, K.,1977). Η μηχανή σήμερα γίνεται μια όλο και περισσότερο αυτόνομη οντότητα (βλ. μηχανική μάθηση, αυτόνομη παραγωγή, αυτόνομα όπλα [6] ). Με τη βοήθεια της νευροτεχνολογίας επιτυγχάνεται η σύζευξη του ανθρώπου με μια αυτόνομη μηχανή. Αυτή η κορύφωση στη σχέση ανθρώπου-μηχανής εγείρει σημαντικά ζητήματα και ερωτήματα σχετικά με τις προοπτικές της ανθρωπότητας στον εικοστό πρώτο αιώνα.

Ευχαριστούμε θερμά την Πηνελόπη Κουλούρη για τις επισημάνσεις και τα σχόλια.

[1] Μια σειρά από εφαρμογές, που έχουν κατακτήσει τη ζωή μας τα τελευταία χρόνια, βασίζονται στην εφαρμογή της μηχανικής μάθησης όπως είναι η αυτόνομη οδήγηση, η αναγνώριση προσώπων, τα έξυπνα συστήματα συστάσεων (intelligent recommendation systems) και τα «deepfake» βίντεο.

[2] Ο ερευνητικός κλάδος της εξηγήσιμης τεχνητής νοημοσύνης (explainable artificial intelligence) στοχεύει στην ανάπτυξη μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης που ο άνθρωπος μπορεί να προσπελάσει την λογική πίσω από τις αποφάσεις του μοντέλου (Gunning, et al., 2019). Προς το παρόν, αυτό φαίνεται να είναι δύσκολο διατηρώντας την υπολογιστική δυνατότητα των μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης.

[3] Η εταιρία-κολοσσός της έρευνας αγοράς Nielsen έχει δημιουργήσει τμήμα νευροεπιστήμης καταναλωτών ήδη από το 2015.

[4] To φιλοσοφικό ρεύμα του τρανσουμανισμού «transhumanism» (γνωστό και ως διανθρωπισμός) (Bostrom, 2005) υποστηρίζει την εποικοδομητική συνένωση του ανθρώπου με την μηχανή. Στο πλαίσιο αυτού του ρεύματος έχει επίσης υποστηριχτεί ότι αυτή η συνένωση θα μπορούσε να βοηθήσει στην αποφυγή της κυριαρχίας της μηχανής πάνω στον άνθρωπο, σε ένα υποθετικό σενάριο όπου η μηχανή βελτιώνει τον εαυτό της ανεξέλεγκτα (τεχνολογική ιδιομορφία ή μοναδικότητα «technological singularity») (Good, 1966).

[5] Πρόσφατα, το πανεπιστήμιο του UC Davis και η εταιρία Nuralink κατηγορήθηκαν για αδικαιολόγητο και αλόγιστο βασανισμό μαϊμούδων που οδήγησε στο θάνατό τους κατά τη διάρκεια πειραμάτων για την ανάπτυξη συσκευών διεπαφής εγκεφάλου-υπολογιστή (Hamilton, 2022).

[6]Ακαδημαϊκοί στο χώρο της τεχνητής νοημοσύνης, προσωπικότητες και οργανισμοί, όπως η Διεθνής Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού, διεκδικούν τη θέσπισης διεθνούς δεσμευτικού πλαισίου που ρυθμίζει την εφαρμογή και χρήση της τεχνολογίας των αυτόνομων όπλων. Ο αναγνώστης μπορεί να ενημερωθεί για το θέμα αυτό στην προσωπική ιστοσελίδα του καθηγητή τεχνητής νοημοσύνης στο Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϊ στην Καλιφόρνια, Stuart Russell καθώς και στην ιστοσελίδα \autonomousweapons.org.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Berghel, H. 2018.  Malice domestic: The Cambridge analytica dystopia. Computer, 51(5), p.84. http://dx.doi.org/10.1109/MC.2018.2381135.

Bostrom, N., 2005. A history of transhumanist thought. Journal of evolution and technology 14, no. 1. https://doi.org/10.1093/notesj/gjv080.

Chandler, J. A., Harr, Ν., and Potkonjak, T., 2019. Neurolaw today—A systematic review of the recent law and neuroscience literature. International Journal of Law and Psychiatry, 15, 101341. https://doi.org/10.1016/j.ijlp.2018.04.002

Cinel, C., Valeriani, D., and Poli, R., 2019. Neurotechnologies for human cognitive augmentation: current state of the art and future prospects. Frontiers in human neuroscience, 13, p.1. https://doi.org/10.3389/fnhum.2019.00013

Cocito, C., and De Hert, P., 2021. United Nations: AI can pose risks to human rights and privacy. Privacy Laws & Business: International Reports, 174, p.13. http://www.privacylaws.com/int174unai.

Conger, K., Fausset, R., and Kovaleski, S. F., 2019. San Francisco Bans Facial Recognition Technology. https://www.google.com/amp/s/www.nytimes.com/2019/05/14/us/facial-recognition-ban-san-francisco.amp.html.

Donnelly, D., 2022. https://nhglobalpartners.com/china-social-credit-system-explained/.

Good, I. J., 1966. Speculations concerning the first ultraintelligent machine. Advances in computers, 6, p. 31. https://doi.org/10.1016/S0065-2458(08)60418-0.

Gunning, D., Stefik, M., Choi, J., TMiller, T., Stumpf, S., and Yang, G.-Z., 2019. XAI—Explainable artificial intelligence. Science Robotics, 4, no. 37. DOI: 10.1126/scirobotics.aay7120.

Hackl, C., 2020. Meet 10 Companies Working On Reading Your Thoughts (And Even Those Of Your Pets). https://www.forbes.com/sites/cathyhackl/2020/06/21/meet-10-companies-working-on-reading-your-thoughts-and-even-those-of-your-pets/?sh=51.

Hamilton, I., A., 2022. Animal-rights group says monkeys used in experiments for Elon Musk’s Neuralink were subjected to ‘extreme suffering. https://www.businessinsider.com/elon-musk-neuralink-experiments-monkeys-extreme-suffering-animal-rights-group-2022-2.

Harwell, D., 2019. Doorbell-camera firm Ring has partnered with 400 police forces, extending surveillance concerns. https://www.washingtonpost.com/technology/2019/08/28/doorbell-camera-firm-ring-has-partnered-with-police-forces-extending-surveillance-reach/.

Higgins, E., Leinenger, M., and Rayner, K., 2014. Eye movements when viewing advertisements. Frontiers in psychology, 5, p. 210. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2014.00210

Johnson, L., Syd, M., Fenton, A., Shriver, A., 2020. Neuroethics and Nonhuman Animals. Springer International Publishing. https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/47110.

Kosinski, M., 2021. Facial recognition technology can expose political orientation from naturalistic facial images. Scientific Reports, 11, no. 1,  p. 1. https://www.nature.com/articles/s41598-020-79310-1.

Lindström, B., 2021. Social media as a modern-day Skinner Box? https://go.nature.com/3suSMpg 

Marx, Karl. 1977. Capital: A Critique of Political Economy, Volume One. New York: Vintage Books.

McKinsey & Company, 2020. How COVID-19 has pushed companies over the technology tipping point—and transformed business forever. https://www.mckinsey.com/business-functions/strategy-and-corporate-finance/our-insights/how-covid-19-has-pushed-companies-over-the-technology-tipping-point-and-transformed-business-forever.

Mitchell, A., S., Hartig, R., A. Basso, M., A., Jarrett, W., Kastner, S., and Poirier, C., 2021. International primate neuroscience research regulation, public engagement and transparency opportunities. Neuroimage, 229, 117700. doi:https://doi.org/10.1016/j.neuroimage.2020.117700.

Panagopoulos, T., 2020. The Rise of Intelligent Production: COVID-19 as an Accelerator? https://www.youtube.com/watch?v=0uL2VAXA8Wk&t

Pfluke, C., 2019. A history of the five eyes alliance: possibility for reform and additions. Comparative Strategy 38(4), p. 302. doi:http://dx.doi.org/10.1080/01495933.2019.1633186.

Pham, U., Solbakk, A.-K., Skogseid, I.-M., Toft, M., Pripp, A., H.,  Konglund, A., E., and Stein Andersson, S., 2015. Personality changes after deep brain stimulation in Parkinson’s disease. Parkinson’s Disease. https://doi.org/10.1155/2015/490507.

Robertson, R., E., 2018. The 21st Century Skinner Box. https://behavioralscientist.org/21st-century-skinner-box/.

Roskies, A., 2016. Neuroethics. https://plato.stanford.edu/entries/neuroethics/.

Ryan, T., Chester, A., John Reece, and Sophia Xenos. 2014. The uses and abuses of Facebook: A review of Facebook addiction. Journal of behavioral addictions 3, no. 3, p. 133. doi:https://dx.doi.org/10.1556%2FJBA.3.2014.016.

Skriabin, O., M., Sanakoiev, D., B., Sanakoieva, N., D., Berezenko, V., V., and Liubchenko, Y., V., 2021. Neurotechnologies in the advertising industry: Legal and ethical aspects. Innovative Marketing, 17, no. 2, p. 189. http://dx.doi.org/10.21511/im.17(2).2021.17.

Strickland, E., and M Gallucci. 2022. First Win for the Neurorights Campaign: Chile plans to regulate all neurotech and ban the sale of brain data. IEEE Spectrum, 59 (1), p.26. https://doi.org/10.1109/MSPEC.2022.9676352.

Strickland, E., 2022. Their Bionic Eyes Are Now Obsolete and Unsupported. https://spectrum.ieee.org/bionic-eye-obsolete.

UN General Assembly, 1948. Universal declaration of human rights. UN General Assembly 302, no. 2, p.14.

Zuboff, S., 2019. The Age of Surveillance Capitalism. London, England: Profile Books.

Οποιοσδήποτε επισκέπτεται για πρώτη φορά τις νέες πόλεις του Περσικού Κόλπου, όπως το Άμπου Ντάμπι, το Ντουμπάι, τη Ντόχα, τη Μανάμα, θα εντυπωσιαστεί από την εντυπωσιακή αρχιτεκτονική και την «καθαρή» τους πολεοδόμηση.  Ωστόσο, μια πιο προσεκτική ματιά, πέρα από τα αυτάρεσκα κτίρια, τα πεντάλιτρα οχήματα σε ασφάλτινους ποταμούς και τα υδροβόρα πάρκα ψυχαγωγίας στην άκρη της μεγαλύτερης αμμώδους ερήμου του κόσμου, θα αποκαλύψει πόλεις που αλλάζουν γρήγορα και πληθυσμούς που προσπαθούν να αντισταθούν και να ριζώσουν. Το παρόν άρθρο παρουσιάζει μια τέτοια ματιά στους αυτοσχέδιους δημόσιους χώρους του Άμπου Ντάμπι και στις κοινότητες των ανθρώπων που τους ζωντανεύουν, μέσα από ένα πρόσθετα εκδοθέν βιβλίο, που στόχο έχει να αναδείξει τον ρόλο της άτυπης, αυθόρμητης αστικότητας ως δείκτη ευρωστίας για την πόλη. 

Οι πόλεις είναι το πιο πολύπλοκο χωρικό, πολιτικό, κοινωνικό δημιούργημα του ανθρώπου. Και ο καλύτερος τρόπος για τη μελέτη τους κατά τον Henri Lefebvre (2003) είναι η ανάγνωσή τους κάτω από όσο περισσότερα φίλτρα γίνεται, συνδυάζοντας τις οπτικές και τις δυνάμεις όσων περισσότερων επιστημονικών πεδίων γίνεται. Ειδικά σε ό,τι έχει να κάνει με τον δημόσιο χώρο, ο οποίος αποτελεί έναν κοινωνικό καθρέφτη της πόλης, ένα απρόβλεπτο σημείο διασταύρωσης ροών και συμπεριφορών και ένα σημείο αναφοράς σε ψυχοκινητικό επίπεδο (Lynch, 1960), η μελέτη του πρέπει να είναι αναλυτική και πολυσχιδής.

Και ενώ πολλές πόλεις του κόσμου έχουν μελετηθεί σε σημαντικό βαθμό, παρατηρείται ένα βιβλιογραφικό κενό στις εμπειρικές μελέτες στην περιοχή του Περσικού Κόλπου. Τέτοιου είδους μελέτες θα μπορούσαν να αναδείξουν την πραγματική συμβολή της ιδιαίτερης δημογραφικής σύνθεσης και των ρυθμών αστικής ανάπτυξης στην κοινωνική οργάνωση των πόλεων.

Με στόχο να πληρώσει το κενό αυτό, μια ομάδα μελετητών από το Abu Dhabi University και το Sorbonne University Abu Dhabi ανέλαβε να υλοποιήσει ένα ερευνητικό πρόγραμμα. Το πρόγραμμα διήρκησε δύο έτη (2018-2020) και στηρίχθηκε οικονομικά από την ADEK (Abu Dhabi Department of Education and Knowledge) και τα δύο συμμετέχοντα ιδρύματα. Η ομάδα αποτελούνταν από έναν γεωγράφο (τον καθηγητή του Sorbonne, Hadrien Dubucs), μια κοινωνιολόγο (την καθηγήτρια Clio Chaveneau του Sorbonne), έναν αρχιτέκτονα/πολεοδόμο (τον υπογράφοντα το παρόν άρθρο), μια ερευνήτρια στις αστικές μεταφορές (την Dr. Clemence Montagne) και οχτώ φοιτήτριες των δύο ιδρυμάτων, τόσο προπτυχιακές όσο και μεταπτυχιακές.

Η ομάδα, ύστερα από μια βασική βιβλιογραφική έρευνα, χώρισε την πόλη του Άμπου Ντάμπι σε εφτά μεγάλες ζώνες με ομοιογενή μορφολογικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά και προχώρησε σε πρωτογενή χαρτογραφική ανάλυση δεκατεσσάρων δημόσιων χώρων, με δύο χώρους ανά ζώνη: Έναν επίσημο (πλατεία, πάρκο, κλπ.) και έναν ανεπίσημο, αυτοσχέδιο δημόσιο χώρο. Ακολούθησε μια ενδελεχής επιτόπια παρατήρηση και καταγραφή των συμπεριφορών των επισκεπτών/χρηστών των χώρων αυτών, σε διάφορες ώρες της ημέρας, διάφορες μέρες της εβδομάδας (εργάσιμες και μη) και σε διάφορες εποχές (κυρίως τον χειμώνα, αφού κατά τη διάρκεια του αραβικού καλοκαιριού οι κινήσεις όλων ελαχιστοποιούνται ακόμα και κατά τη διάρκεια της νύχτας), λαμβάνοντας υπόψη και διάφορα πολιτισμικά – θρησκευτικά γεγονότα όπως το Ραμαζάνι κ.ά. Τα αποτελέσματα των μελετών αυτών συζητήθηκαν διεξοδικά και με τη δημοτική αρχή της πόλης (το Συμβούλιο Αστικού Σχεδιασμού του Άμπου Ντάμπι) και στη συνέχεια παρουσιάστηκαν στην επιστημονική κοινότητα μέσα από τρία διεθνή συνέδρια (με σύστημα «διπλής, τυφλής» κρίσης), δύο δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά (Kyriazis et al., 2019) και ομιλίες σε πανεπιστήμια αλλά και σε διεθνή φόρα, όπως το World Urban Forum του 2020.

Το έργο της ερευνητικής ομάδας κορυφώθηκε την Άνοιξη του 2021 με την έκδοση ενός αντίστοιχου βιβλίου, με τίτλο: «Abu Dhabi public spaces: Urban encounters, social diversity and (in)formality» (Kyriazis et al., 2021), το οποίο και παρουσιάζεται εδώ.

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

Το βιβλίο επιχειρεί να συμβάλλει στην ανάγνωση του δημόσιου χώρου μιας πόλης, που είναι αρκετά πιο πολύπλοκη από την όποια αρχική εντύπωση. Επικεντρώνεται στην καθημερινότητα και προσπαθεί να μεταφέρει τις αγωνίες, τον παλμό και τις συμπεριφορές των ανθρώπων που αποτελούν μέρος του πολυπολιτισμικού παζλ της πόλης. Χρησιμοποιεί τη φωτογραφική απεικόνιση (πέραν της χαρτογραφικής) ως ένα μέσο με αμεσότητα στη διήγηση, με την ικανότητα της αντικειμενικής καταγραφής αλλά και με τη διάθεση να προσδώσει τόσο μια καλλιτεχνική χροιά – ικανή να περιγράψει τις διαφορετικές κοινότητες – όσο και μια υπαρξιακή διερεύνηση, μέσω της έκθεσης και απεικόνισης του χρόνου σε αυτή.

Ειδικότερα για τη φωτογράφηση, υπήρξε ειδική διαχείριση των εργαλείων εκείνων που θα την επέτρεπαν εντός των ειδικών συνθηκών, όπως το ζήτημα της ιδιωτικότητας των γυναικών, των παιδιών και των οικογενειών εν γένει, στο οποίο δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα σε αυτή την περιοχή του κόσμου. Έτσι, επιλέξαμε να «κρύβουμε» τις φωτογραφικές μας μηχανές (ώστε η γνώση της φωτογράφησης να μην αλλοιώσει συμπεριφορές) και να φωτογραφίζουμε σε λειτουργία χρονικής παρέλευσης  (timelapse) ικανή να αποτυπώνει κινήσεις και συμπεριφορές σε βάθος χρόνου και με ρυθμίσεις που να επιτρέπουν υψηλή αντίθεση ώστε να αποκρύβονται τα πρόσωπα.

Η πολεοδομία της καθημερινότητας έχει μελετηθεί σημαντικά κατά τα τελευταία πενήντα χρόνια, με τα έργα των Jane Jacobs, William Whyte (Whyte, 1980), Kevin Lynch (Lynch,1960), Jan Gehl και άλλων να αποτελούν πολύτιμο οδηγό. Ωστόσο, πέρα από το βιβλιογραφικό κενό που προαναφέρθηκε, η μελέτη του Άμπου Ντάμπι θεωρήθηκε σημαντική, αφού θα καταγράφονταν για πρώτη φορά η συμπεριφορά αυτής της ιδιαίτερης δημογραφικής συνθήκης (μόνο το 13% του πληθυσμού είναι γηγενείς) απέναντι σε ένα από τα πιο λεπτομερή και αναλυτικά σετ εγχειριδίων αστικού σχεδιασμού, το οποίο έχει προσδώσει στην πόλη μια φαινομενικά αψεγάδιαστη, πλην όμως επαναληπτική και στείρα εικόνα.

Ένα ακόμη ζήτημα είχε να κάνει με την επιλογή των προς μελέτη χώρων, αφού ενώ οι «επίσημοι» δημόσιοι χώροι ήταν δεδομένοι, οι ανεπίσημοι χώροι αλλάζουν συνεχώς, ακόμα και σε καθημερινή βάση, με τον παράγοντα «τύχη» να παίζει σημαντικό ρόλο στην ανεύρεση παράτυπων δραστηριοτήτων.

ΤΡΕΙΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΙΣ

Η έρευνα πεδίου που διεξήγαγε η ομάδα μελέτης ανέδειξε τρία βασικά μέτωπα συγκρούσεων.

Η πρώτη σύγκρουση είναι καθαρά πολιτισμική με θρησκευτικές καταβολές και εντοπίζεται σχετικά εύκολα, χωρίς να προκαλεί όχληση. Σε αυτή, πολιτισμικά – και όχι εθνικιστικά – όρια δύναται να εμφανιστούν σε συμπεριφορές σχετιζόμενες με την φυσική εγγύτητα ανθρώπων με διαφορετικά υπόβαθρα, διαφορετικές ενδυμασίες και άλλα. Ωστόσο, η αρχική αυτή παρατήρηση συνήθως φθίνει με την ώρα, πιθανώς ως σημάδι αμοιβαίου σεβασμού για τη χρήση του ίδιου δημόσιου χώρου ως ένα κοινό πεδίο έκφρασης και έκθεσης.

Η δεύτερη σύγκρουση είναι σαφώς δυσκολότερο στο να εντοπιστεί, αφού αφορά στο πώς οι χρήσεις και η συμπεριφορά σε έναν δημόσιο χώρο σχετίζονται με την αστική μορφολογία. Αρχικά, μπορεί να υπάρξει με ασφάλεια μια γενίκευση γύρω από την παρατήρηση ότι οι δημόσιοι χώροι – τόσο επίσημοι όσο και αυθαίρετοι – αν και συνήθως προκύπτουν ως αστικά κενά, ως αστικά υπόλοιπα, παρουσιάζουν φαινόμενα εγρήγορσης, αυθορμητισμού, ιδιοποίησης, προσαρμογής και αυτοσχεδιασμού, σε πλήρη αντίθεση με τον στείρο, μεταμοντέρνο αστικό τους περίγυρο. Η αντίθεση αυτή συναντάται τόσο στα χαμηλής πυκνότητας προάστια με τις μονοκατοικίες και τα πανομοιότυπα οικόπεδα, όσο και στο κέντρο της πόλης με τις μεγάλου ύψους κατασκευές. Κατά μία ερμηνεία (από τις πολλές που θα μπορούσαν να συζητηθούν), είναι ακριβώς αυτή η επαναληπτική και προβλέψιμη αστική μορφολογία που αποτελεί αιτία για την εκδήλωση τόσο διαφορετικών συμπεριφορών, εν είδη μιας ιδιότυπης αντίδρασης.

Η τρίτη σύγκρουση έχει να κάνει με τον ρόλο των άτυπων, αυθαίρετων συμπεριφορών απέναντι σε ένα αστικό τοπίο υπέρμετρης μεταχείρισης και ελέγχου σε επίπεδο σχεδιασμού και προβλεπόμενων χρήσεων. Η άτυπη αστικότητα (informal urbanism) δεν ωραιοποιείται (στο πλαίσιο μιας ρομαντικής διάθεσης περί του αστικού δημόσιου χώρου) αλλά ούτε και δαιμονοποιείται (όπως επιχειρείται από πολλές αρχές ανά τον κόσμο). Αντιθέτως, μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως δείκτης αστικής υγείας υπό την έννοια των κοινωνικών ισορροπιών, των αναγκαίων παροχών σε αστικό πράσινο και σε δίκτυα υποδομών και μεταφορών, αλλά και της παροχής βασικών δικαιωμάτων όπως η κατοικία, η εργασία, η ψυχαγωγία και εν γένει «το δικαίωμα στην πόλη». Η άτυπη αστικότητα μπορεί να δημιουργηθεί ανά πάσα στιγμή, ακόμα και στα πιο πλήρως μελετημένα περιβάλλοντα. Δημιουργεί ερωτήματα κοινής λογικής γύρω από ζητήματα προσβασιμότητας, σεβασμού προς τον συνάνθρωπο, και παιδείας. Προσδίδει χαρακτήρα εκεί που δεν υπάρχει και φανερώνει προβλήματα σε όλες τις κλίμακες σχεδιασμού (από τον αστικό εξοπλισμό μέχρι και το μητροπολιτικό επίπεδο). Αναδεικνύει τη σημασία της «έκπληξης» στην ευρωστία του αστικού χώρου και δημιουργεί κοινωνικούς δεσμούς μεταξύ πληθυσμιακών ομάδων πέρα από τα προφανή κοινά στοιχεία. Τέλος, η σύγκρουση αυτή μπορεί να επεκταθεί και στο πλήρες φάσμα των νεοφιλελεύθερων προσεγγίσεων στην παραγωγή του αστικού χώρου, αφού η υπερανάλυση των κανονισμών σε συνδυασμό με μια πολεοδομία που παράγεται και ελέγχεται από την μεσιτική αγορά είναι συνθήκες που επιβλήθηκαν μέσω των νεοφιλελεύθερων πολιτικών στην αστική ανάπτυξη και τείνουν να οδηγούν σε καταστάσεις κοινωνικού διαχωρισμού (ή και αποκλεισμού). Αντιθέτως, οι άτυπες συμπεριφορές είναι σημαντικός δείκτης αντίστασης σε αυτές τις πολιτικές (Elsheshtawy, 2019).

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Το εν λόγω βιβλίο για τους δημόσιους χώρους του Άμπου Ντάμπι απευθύνεται τόσο σε εξειδικευμένο όσο και σε ένα ευρύτερο κοινό, το οποίο θα επιθυμούσε να ενημερωθεί για τον απροσδόκητα δυναμικό χαρακτήρα των δημόσιων χώρων χάρη στις άτυπες συμπεριφορές των πολιτών, σε αντιδιαστολή με ένα μονότονο αστικό φόντο. Συνδυάζει εμπειρική γνώση, χαρτογραφική ανάλυση, παρατηρησιακά δεδομένα και φωτογραφική τεκμηρίωση με τρόπο κατανοητό, πληρώνοντας ταυτόχρονα ένα σημαντικό κενό στη σχετική διεθνή βιβλιογραφία. Αναφέρεται σε παράλληλα ζητήματα, όπως το φύλο στον δημόσιο χώρο και η πολιτισμική διάσταση της γαστρονομίας (πάντα σε άμεση σχέση με το κυρίως θέμα) και αναζητεί ιστορίες και συμπεριφορές πολιτών σε άμεση σχέση με το αστικό τοπίο στο οποίο ζουν. Αναδεικνύεται ο ρόλος της άτυπης αστικότητας στην αστική βιωσιμότητα ως ένας δείκτης ευρωστίας. Προς τιμήν τους, οι υπηρεσίες του Δήμου έχουν αναγνωρίσει την αξία της  και – σε αντιδιαστολή με άλλες πόλεις στην περιοχή – διδάσκονται από αυτόν με στόχο τη διατήρηση μιας ζωντανής πόλης με ζωντανές κοινότητες.

Ο ρόλος της φωτογραφίας αρχιτεκτονικής και αστικού τοπίου στα πλαίσια της έρευνας που διεξήχθη, υπερβαίνει κατά πολύ αυτόν μιας τυπικής καταγραφής, αποτύπωσης και τεκμηρίωσης. Αναδεικνύει ανθρώπινες σχέσεις και δίνει φωνή σε μια συχνά παραμελημένη μερίδα του πληθυσμού της πόλης (το χαμηλά αμειβόμενο ή και ανειδίκευτο εργατικό δυναμικό). Υπογραμμίζει την αξία της άτυπης αστικότητας στη λειτουργία του αστικού χώρου και των δημόσιων χώρων. Αποκαλύπτει την πλήρη έκταση και δυναμική της εθνικής και κοινωνικής παλέτας και εισαγάγει την έννοια του χρόνου, της ροής και της προσωρινότητας ως τη μοναδική σταθερά που διέπει τη λειτουργία των πόλεων. Σε συνδυασμό με το χαρτογραφικό υλικό, πρόκειται για μια ιδιαίτερη συμβολή στην κατανόηση μιας ακραίας κατηγορίας πόλεων.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Elsheshtawy, Y., 2019. Temporary cities; Resisting transience in Arabia. New York: Routledge

Kyriazis, A., Chaveneau, C., and Dubucs, H., 2021. Abu Dhabi public spaces: Urban encounters, social diversity and (in)formality. Abu Dhabi: Motivate https://booksarabia.com/abu-dhabi-public-spaces.html

Kyriazis, A., Dubucs, H., Chaveneau, C., Montagne, C., Dilip, H., Qamar, S., and Zahid, A., 2019. Behavioral mapping of Abu Dhabi’s public spaces: Urban Research Photography and cultural clashes at:  Sophia, Vol4, issue 1: Visual changes of space: Unveiling the publicness of urban space through photography and image (p. 75-85). Lisbon: Scopio Editions.   https://www.sophiajournal.net/sophia-4

Lefebvre, H., 2003. The urban revolution. Minnesota: University of Minnesota Press.

Lynch, K., 1960. The image of the city. Cambridge: The MIT Press.

Whyte, W., 1980. The social life of small urban spaces. New York: Project for Public Spaces